Binnenland·NRC·22 sep 2022

Uit het dagboek van J.J. Voskuil: de schrijver zou liever een boer zijn - NRC

Tegenwoordig hang je de vlag uit als je ergens een vaste baan hebt weten te bemachtigen, maar er is ook een andere tijd geweest, met andere mensen. In een onvergetelijke scène uit de Nederlandse literatuur komt ex-leraar Maarten Koning thuis na een sollicitatiegesprek bij een wetenschappelijk instituut. Zijn vrouw Nicolien zet de stofzuiger uit en Maarten vertelt haar dat de kans groot is dat hij de baan in kwestie zal krijgen. Nicolien reageert geagiteerd en vindt het maar niks dat hun leven zo zal veranderen. ‘Ik had zo gehoopt dat je het niet zou doen’, zegt ze. ‘Ik vond het zo fijn samen.’ Ze noemt het werk ‘een compromis’ en had gehoopt dat Maarten zich niet in de verleiding zou laten brengen. ‘Ik heb gehoopt dat we altijd samen zouden blijven en samen doodgaan.’ ‘Dat kan toch nog’, antwoordt Maarten. Nicolien: ‘Nee! Niet als jij de hele dag naar je werk bent! Ik vond het verschrikkelijk toen je leraar was!’ Er mag dan aardig wat pathos door het tafereel heen zitten (Nicolien pinkt er ook nog een traantje bij weg), het is prachtig en indringend. Door die ongebruikelijke tegenstelling tussen liefde en werk, maar ook doordat het zo haaks staat op wat zo ongeveer elke politieke partij of emancipatoire beweging zal beweren, namelijk dat iemand er per definitie verstandig aan doet om zich vol overgave op de arbeidsmarkt te storten. Dáár is het te vinden, dáár vindt de verwezenlijking plaats. Heel sterk is ook dat Nicolien en Maarten, zo ontdek je later, het eigenlijk een beetje onfatsoenlijk vinden om te werken. Zij zijn niet het tuig van de richel, het tuig van de richel steekt de handen uit de mouwen.