Algemeen·NRC·2 feb 2023

Marx, Wagner en Nietzsche: de desillusies van drie giganten

Ik geef het toe, aanvankelijk zag de ‘parallelle biografie’ Marx, Wagner, Nietzsche. Het tijdperk van de revoluties van de in Duitsland graag geziene politicoloog Herfried Münkler er niet erg veelbelovend uit. De levens van deze Duitse negentiende-eeuwse giganten zijn niet blijvend met elkaar verstrengeld. Bij Karl Marx (1818-1883) zijn slechts een paar honende zinnetjes te vinden over de cultus rond de ‘staatsmuzikant’ Richard Wagner (1813-1883), die zich op zijn beurt nooit over Marx heeft uitgelaten. Friedrich Nietzsche (1844-1900), de jongste van de drie, heeft niets over Marx geschreven, en Marx niet over hem. Als jonge Baselse professor dweepte Nietzsche met de componist Wagner, die zich dat zo gerieflijk liet welgevallen, dat het welhaast een vriendschap leek – maar die bleek vooral van één kant te komen. Na de breuk tussen Nietzsche en het echtpaar Wagner groeide Wagner voor Nietzsche uit tot een obsessie: ‘Is Wagner eigenlijk een mens? Is hij niet veeleer een ziekte?’ Maar over Nietzsches liefde-haatverhouding tot Wagner zijn al te veel boeken geschreven.